Ukraińska literatura: Najważniejsi autorzy i ich dzieła

Literatura ukraińska to określenie bardzo pojemne, w skład którego wchodzi zarówno literatura w języku ukraińskim tworzona na terenach kraju i za granicą, jak i literatura w języku staroruskim i jego modyfikacjach, która powstała na terenach należących dziś do Ukrainy. W tym kontekście jej historia sięga aż do czasów średniowiecznych. Jednak o rozwoju literatury w języku ukraińskim możemy mówić dopiero w XIX w., gdy został on skodyfikowany i ustaliły się jego reguły.

Literatura w języku staroruskim do XVIII w.

Pierwsze teksty zaliczane do literatury ukraińskiej pojawiły się w początkach istnienia Rusi Kijowskiej w XI w. Były to przede wszystkim pisane anonimowo utwory religijne, o których twórcach nie ma żadnych informacji. Można z dużym prawdopodobieństwem powiedzieć, że wywodzili się spośród duchowieństwa, najpewniej byli zakonnikami. Ze średniowiecza przetrwały do naszych czasów utwory takie jak „Mineje” zawierające zbiór tekstów hagiograficznych, „Ewangeliarz Ostromira”, „Opowieść o męce i pochwała świętych męczenników Borysa i Gleba”. Duże znaczenie dla tego okresu w literaturze, ale także do badań nad historią Rusi i krajów Europy Środkowej ma „Powieść lat minionych”, czyli kronika napisana przez mnicha Nestora z Ławry Peczerskiej, która powstała w początkach XII w.
Okres staroruski w literaturze ukraińskiej kończy się w czasie Oświecenia. Wtedy poeci i prozaicy coraz śmielej zaczęli sięgać po język używany przez mieszkańców tych terenów. Ewoluował on z języka staroruskiego w stronę tego, co później stało się językiem ukraińskim. Najwybitniejszym twórcą tego okresu był Hryhorij Skoworoda, który tworzył traktaty filozoficzne, bajki oraz wiersze.

Ukraiński romantyzm

Literatura ukraińska we współczesnym rozumieniu pojawiła się pod koniec XVIII w. Podwaliny pod nią dało wydanie Historii Rusów, której autorstwo nie jest ustalone. Krokiem milowym było też napisanie przez Iwana Kotlarewskiego „Eneidy” w 1798 r. Jest to przeniesienie na grunt ukraiński utworu pod tym samym tytułem autorstwa Wergiliusza.
XIX w. przyniósł szybki i gwałtowny rozwój piśmiennictwa w stającym się coraz bardziej jednoznacznym języku ukraińskim. Petro Hułak-Artemowski rozpoczął tłumaczenie literatury europejskiej na ukraiński, swoje utwory prozaiczne i poetyckie tworzyli wówczas Jewhen Hrebinka, Hryhorij Kwitka-Osnowjanenko czy Łewko Borowykowski. W Galicji działali Markijan Szaszkewycz, Iwan Wahyłewycz i Jakiw Hołowacki, którzy zbierali ludowe pieśni, legendy i podania, a potem wydawali je w formie wierszy i ballad.
Jednak najwybitniejszym przedstawicielem tego okresu literatury ukraińskiej był bez wątpienia Taras Szewczenko (1814-1861). Był poetą, prozaikiem i dramaturgiem zafascynowanym folklorem, a jednocześnie przeciwnikiem caratu i orędownikiem wolności. W jego wierszach przewijają się motywy walki narodowowyzwoleńczej, ale także zaczerpnięte z twórczości ludowej. Do jego najwybitniejszych dzieł należy poemat „Kaukaz”, satyra „Sen”, opowiadania „Muzykant”, „Artysta”, a także poemat „Neofici”.

Realizm i literatura ukraińska drugiej połowy XIX i XX w.

Druga połowa XIX w. przyniosła w całej literaturze odejście od romantyzmu na rzecz realizmu. Nie inaczej było i w literaturze ukraińskiej. Najwybitniejszym przedstawicielem realizmu był tu Iwan Neczuj-Łewycki, który w swoich nowelach obrazował życie ukraińskich chłopów oraz sięgał po tematy historyczne.
Pod koniec XIX w. rozbłysła gwiazda jednego z najwybitniejszych w historii twórców ukraińskich, czyli Iwana Franki. Poeta, pisarz, dramaturg, ale też slawista i działacz polityczny pozostawił po sobie olbrzymią spuściznę prawie 5 tysięcy różnorodnych pozycji. Od ballad i krótkich opowiadań po poematy, dramaty i powieści, a także traktaty naukowe, opisywał życie ludności ukraińskiej różnych stanów. Do jego najbardziej znanych dzieł należą poemat „Mojżesz”, powieść „Zachar Berkut” i zbiór poetycki „Ze szczytów i nizin”.
Na przełomie wieków tworzyła też Łesia Ukrainka, pierwsza szerzej znana kobieta – poetka ukraińska, której najwybitniejszym dziełem jest „Pieśń lasu”.

Współczesna literatura ukraińska

Wiek XX przyniósł mnóstwo zawirowań w literaturze ukraińskiej. Okres Związku Radzieckiego i pojawienie się socrealizmu zawęziło sferę zainteresowań literackich. Wielu twórców pisało po rosyjsku, a poziom literatury się obniżył.
Współcześnie do najwybitniejszych literatów ukraińskich zaliczani są Jurij Andruchowycz, autor tłumaczonych także na polski powieści „Tajemnica”, „Leksykon miast intymnych” czy „Radio Noc” oraz poezji i esejów, a także Oksana Zabużko, której sławę przyniosły książki „Badania terenowe nad ukraińskim seksem” czy „Muzeum porzuconych sekretów”.